Προορισμός του γεννητικού συστήματος του άνδρα είναι η αναπαραγωγή και η διαιώνιση του ανθρώπινου είδους. Για το σκοπό αυτό, η κύρια λειτουργία του είναι η παραγωγή σπερματοζωαρίων και η μεταφορά και εναπόθεσή τους στο βάθος του κόλπου της γυναίκας. Για να φέρει, λοιπόν, σε πέρας την αποστολή του το γεννητικό σύστημα του άνδρα αποτελείται από όργανα παραγωγής σπερματοζωαρίων, από όργανα μεταφοράς (αποχέτευση) σπερματοζωαρίων και από κάποιους επικουρικούς αδένες, που η παρουσία τους είναι απολύτως απαραίτητη στη εκσπερμάτωση και στη γονιμότητα του σπέρματος.

Στη συνέχεια θα αναφερθούμε χωριστά στο κάθε ένα από τα όργανα και θα περιγράψουμε την ανάπτυξή του και το ρόλο που παίζει στη λειτουργία του γεννητικού συστήματος.  

Το Πέος

Το πέος έχει μορφή κυλίνδρου και παρουσιάζει σημαντικές διαφορές από το ένα άτομο στο άλλο. Όταν βρίσκεται σε πλήρη στύση έχει μήκος 12–16 εκατοστά . Σημαντικές ανατομικές διαφορές υπάρχουν και ως προς τη διάμετρο. Μικρότερα από 12 εκατοστά πέη είναι επίσης ικανά για σεξουαλική επαφή χωρίς προβλήματα, αν ο μηχανισμός της στύσης λειτουργεί κανονικά. Όταν το πέος είναι χαλαρό, είναι δυνατό να συρρικνώνεται σε μέγεθος που πολλές φορές προβληματίζει τους άντρες. Πρόκειται για κατάσταση τελείως φυσιολογική που επιτείνεται από το κρύο περιβάλλον ή το αίσθημα της ντροπής.

Το πέος αποτελείται από τη βάλανο, το σώμα και τη ρίζα του πέους. Η βάλανος έχει σχήμα κώνου, που στην κορυφή έχει την έξοδο της ουρήθρας. Στο κάτω μέρος της βαλάνου υπάρχει μια λεπτή μεμβράνη που ονομάζεται χαλινός, που συνήθως κόβεται στις πρώτες σεξουαλικές επαφές. Το σώμα του πέους καλύπτεται από άτριχο, λείο και ελαστικό δέρμα, που ονομάζεται πόσθη και το οποίο καταλήγει στη ακροποσθία. Κατά την παιδική ηλικία το στόμιο της ακροποσθίας είναι στενό και κρύβει τελείως τη βάλανο. Μέχρι την εφηβεία αποκτά σημαντική ελαστικότητα, που επιτρέπει την έξοδο της βαλάνου όταν το πέος είναι σε στύση. Αν το αγόρι φτάσει στην ήβη και η βάλανος δεν αποκαλύπτεται κατά τη στύση, τότε ομιλούμε για φίμωση. Αν η βάλανος αποκαλυφθεί και η ακροποσθία δεν επανέρχεται να καλύψει τη βάλανο μετά τη στύση, τότε ομιλούμε για παραφίμωση.

Η ρίζα του πέους είναι η πρόσφυση των σηραγγωδών σωμάτων στα οστά της λεκάνης. Τα σηραγγώδη σώματα του πέους είναι δυο κύλινδροι που γεμίζουν με αίμα και δημιουργούν στύση.  Η αφαίρεση της ακροποσθίας ονομάζεται περιτομή. Τότε η βάλανος μένει εκτεθειμένη. Αυτό γίνεται δια μέσου των αιώνων για θρησκευτικούς λόγους αλλά και για ιατρικούς σκοπούς.

Όρχεις

O ι όρχεις, που αποτελούν τους γεννητικούς αδένες του άντρα, είναι δυο και φυσιολογικά κρέμονται στα πλάγια της ρίζας του πέους. Ο αριστερός όρχις βρίσκεται συνήθως σε χαμηλότερη θέση από τον δεξιό. Έχουν όγκο από 15–35 κυβικά εκατοστά ( cm ³) ο καθένας και βάρος 25 γραμμάρια περίπου. Κατά το τέλος της εμβρυϊκής ζωής και πριν από τη γέννηση βγαίνουν από το εσωτερικό της κοιλιάς από τους βουβωνικούς πόρους και εγκαθίστανται στην κανονική τους θέση, σ’ ένα σάκο από δέρμα, που ονομάζεται όσχεο.  Αν ο ένας ή οι δυο όρχεις δεν κατέβουν μέχρι το όσχεο μέχρι τη γέννηση ομιλούμε για κρυψορχία, ετερόπλευρη ή αμφοτερόπλευρη.

Οι όρχεις επιτελούν δυο λειτουργίες: αφενός παράγουν ανδρικές ορμόνες με κύρια ορμόνη την τεστοστερόνη και αφετέρου παράγουν σπερματοζωάρια. Προβλήματα ανάπτυξης και καθόδου των όρχεων μπορούν να σχετίζονται με προβλήματα γονιμότητας και σεξουαλικότητας κατά την ενήλικη ζωή.  Οι όρχεις προέρχονται από τις αρχέγονες γονάδες του εμβρύου που βρίσκονται στο ύψος και στη θέση περίπου των νεφρών. Στη συνέχεια και στη διάρκεια της ολοκλήρωσης, της ανάπτυξης του εμβρύου, οι όρχεις κατέρχονται και διαμέσου των βουβωνικών πόρων βγαίνουν από την ενδοκοιλιακή τους θέση και εγκαθίστανται στη τελική τους θέση, που είναι το όσχεο. Η κάθοδος αυτή των όρχεων και η εγκατάστασή τους έξω από την κοιλιά, που σημειωτέον πρέπει να έχει ολοκληρωθεί με τη γέννηση του εμβρύου, είναι υψίστης και αποφασιστικής σημασίας για την ανάπτυξη της σπερματογένεσης. Τούτο οφείλεται στο γεγονός ότι η θερμοκρασία των όρχεων μέσα στο όσχεο είναι κατά 2^ο C περίπου χαμηλότερη από τη θερμοκρασία του εσωτερικού της κοιλιάς, πράγμα που έχει αποδειχθεί ότι αποτελεί βασική προϋπόθεση για τη σπερματογένεση. Όρχεις που παραμένουν σε ενδοκοιλιακή ή βουβωνική θέση πέρα από το 5^ο έτος της ηλικίας του παιδιού δεν αναπτύσσουν ποτέ σπερματογενετική ικανότητα.

Οι όρχεις αποτελούνται εξωτερικά από ένα ισχυρό περίβλημα (ινώδης χιτώνας) και εσωτερικά από πάρα πολλά σπερματικά σωληνάρια που κάνοντας άπειρες περιελίξεις καταλήγουν τελικά στις πύλες του όρχεως, όπου συμβάλλονται μεταξύ τους και σχηματίζουν 8–10 ευθέα σωληνάρια, τα οποία βγαίνουν από τον όρχι και μπαίνουν στην κεφαλή της επιδιδυμίδας. Το συνολικό μήκος των σπερματικών σωληναρίων υπολογίζεται περίπου σε 5 χιλιόμετρα. Στο τοίχωμα των σπερματικών σωληναρίων υπάρχει το σπερματικό επιθήλιο, από τα κύτταρα του οποίου με μια διαδικασία διαδοχικών διαιρέσεων και μεταμορφώσεων, σχηματίζονται τα σπερματοζωάρια, που πέφτουν ελεύθερα πλέον μέσα στον αυλό των σπερματικών σωληναρίων και προωθούνται προς τις πύλες του όρχεως. Η περιγραφή της όλης διαδικασίας της σπερματογένεσης, όπου ένα αρχέγονο κύτταρο (σπερματογόνιο) μετατρέπεται σε σπερματοζωάριο, ξεφεύγει από τα όρια της παρούσας διάλεξης. Εκείνο, όμως, που πρέπει να αναφερθεί είναι ότι ο χρόνος που χρειάζεται ένα σπερματογόνιο για να γίνει σπερματοζωάριο είναι περίπου 74 ημέρες και ότι σε κάποια φάση αυτής της διαδικασίας μειώνεται ο αριθμός των χρωματοσωμάτων των κυττάρων αυτών στο ήμισυ, έτσι ώστε τα σπερματοζωάρια να περιέχουν το μισό αριθμό χρωματοσωμάτων από τα άλλα κύτταρα του σώματος.

Εκτός από την παραγωγή των σπερματοζωαρίων, οι όρχεις έχουν και μια άλλη αποστολή: την παραγωγή της γνωστής ανδρικής ορμόνης τεστοστερόνης. Η τεστοστερόνη παράγεται από τα λεγόμενα διάμεσα κύτταρα του όρχεως ή κύτταρα του Leydig , τα οποία βρίσκονται έξω από τα σπερματικά σωληνάρια και ανάμεσα στις περιελίξεις τους. Η παρουσίας της τεστοστερόνης στον όρχι, εκτός των άλλων επιδράσεων που έχει, είναι απολύτως απαραίτητη για την παραγωγή των σπερματοζωαρίων.

Τα σπερματοζωάρια που προωθούνται μέχρι τις πύλες του όρχεως είναι ακόμα τελείως ανώριμα, δεν έχουν δική τους κινητικότητα και είναι ανίκανα για γονιμοποίηση. Η ωρίμανση των σπερματοζωαρίων γίνεται στη συνέχεια της διαδρομής τους.  Τα σπερματοζωάρια που παράγονται στους όρχεις διασχίζουν στη συνέχεια τις επιδιδυμίδες, που βρίσκονται η καθεμία πάνω από τον σύστοιχο όρχι, για να περάσουν στη συνέχεια από τους σπερματικούς πόρους, τις σπερματικές ληκύθους, και τις σπερματοδόχους κύστεις. Τελικά οι σπερματικοί πόροι καταλήγουν στους εκσπερματικούς πόρους, οι οποίοι περνούν μέσα από τον προστάτη και καταλήγουν στην ουρήθρα.

Επιδιδυμίδες

Οι επιδιδυμίδες βρίσκονται πάνω στους όρχεις, υπό μορφή περικεφαλαίας. Στο αρχικό τμήμα της επιδιδυμίδας, που λέγεται κεφαλή, εκβάλλουν τα ευθέα σωληνάρια του όρχεως. Στη συνέχεια σχηματίζεται ένα και μοναδικό σωληνάριο, από τις επανειλημμένες περιελίξεις του οποίου σχηματίζεται το σώμα και η ουρά τηςεπιδιδυμίδας. Δηλαδή, ολόκληρη η επιδιδυμίδα αποτελείται από ένα και μόνο σωληνάριο με πάρα πολλές περιελίξεις. Το μήκος αυτό του σωληναρίου υπολογίζεται σε 7 περίπου μέτρα.  Τα σπερματοζωάρια που μπαίνουν μέσα στην επιδιδυμίδα κάνουν αυτή τη διαδρομή των 7 μέτρων σε 12–14 ημέρες. Στη διάρκεια αυτής της διαδρομής υφίστανται πολλές επιδράσεις, που έχουν σαν τελικό αποτέλεσμα την πλήρη ωρίμανσή τους και την ικανότητά τους για γονιμοποίηση. Αυτά τα ώριμα και ικανά για γονιμοποίηση σπερματοζωάρια αποθηκεύονται στην ουρά της επιδιδυμίδας, που αποτελεί τη βασική αποθήκη ώριμων σπερματοζωαρίων.

Σπερματικοί πόροι

Οι σπερματικοί πόροι αποτελούν τη συνέχεια των επιδιδυμίδων και μετά από μια διαδρομή τους μέσα από το βουβωνικό σωλήνα, εισέρχονται μέσα στην ελάσσονα πύελο. Εκεί και ακριβώς, πίσω από την ουροδόχο κύστη, το τελικό τους τμήμα διευρύνεται και σχηματίζει μια πολύχωρη αμπούλα, που λέγεται σπερματοδόχος λήκυθος. Η σπερματοδόχος λήκυθος αποτελεί τη δεύτερη δεξαμενή ώριμων σπερματοζωαρίων.   Η συνέχεια του σπερματικού πόρου, μετά την σπερματοδόχο λήκυθο, που περνάει μέσα από τον προστάτη, για να εκβάλει στην ουρήθρα, λέγεται εκσπερματικός πόρος . Οι δυο εκσπερματικοί πόροι εκβάλλουν πολύ κοντά ο ένας στον άλλο, σε ένα συγκεκριμένο σημείο της προστατικής ουρήθρας, που λέγεται σπερματικό λοφίδιο .

Ουρήθρα

Η ανδρική ουρήθρα είναι ένα όργανο με διπλή αποστολή, που ανήκει και στο ουροποιητικό και στο γεννητικό σύστημα. Η μια της αποστολή είναι η κένωση της ουροδόχου κύστης από τα ούρα και η δεύτερη είναι η μεταφορά του σπέρματος προς τα έξω και συγκεκριμένα στο βάθος του κόλπου της γυναίκας. Για να μπορέσει, όμως, η ουρήθρα να εκτελέσει τη δεύτερη αποστολή της, έχει ανάγκη να βοηθηθεί από τα σηραγγώδη σώματα του πέους, τα οποία με τη στύση που δημιουργούν επιτυγχάνουν τη διόγκωση και σκλήρυνση του πέους, που είναι απαραίτητη για την είσοδο στον κόλπο και την εναπόθεση του σπέρματος κοντά στον τράχηλο της μήτρας.

Σπερματοδόχοι Κύστεις

Οι σπερματοδόχοι κύστεις είναι δυο επιμήκεις, πολύχωροι σάκοι, που ενώνονται με τους σπερματικούς πόρους αμέσως μετά τις σπερματοδόχους ληκύθους, στο σημείο που αρχίζουν οι εκσπερματιστικοί πόροι. Παλαιότερα οι σπερματοδόχοι κύστεις θεωρούνταν σαν αποθήκες σπερματοζωαρίων. Αποδείχτηκε, όμως, ότι αποτελούν αδένες που εκκρίνουν ένα υγρό, το οποίο αντιπροσωπεύει περίπου το 80% του όγκου του σπέρματος. Το υγρό των σπερματοδόχων κύστεων, εκτός από τον όγκο που προσφέρει στο σπέρμα και βοηθάει έτσι στην προώθηση των σπερματοζωαρίων προς τα έξω, περιέχει και δυο βασικές ουσίες: τη φρουκτόζη, που χρησιμεύει για την τροφή των σπερματοζωαρίων και μια ουσία που προκαλεί την πήξη του σπέρματος, αμέσως, μετά την εκσπερμάτιση. Επομένως, ένα σπέρμα φτωχό σε όγκο ή φτωχό σε φρουκτόζη ή που δεν πήζει μετά την εκσπερμάτιση, σημαίνει πρόβλημα των σπερματοδόχων κύστεων.

Προστάτης

Ο προστάτης είναι αδένας σε σχήμα και μέγεθος κάστανου (3–4½ εκ. περίπου) και παράγει ουσίες που εμπλουτίζουν και αραιώνουν το σπέρμα.  Ο προστάτης βρίσκεται ακριβώς κάτω από την ουροδόχο κύστη και μάλιστα, διελαύνεται από την αρχική μοίρα της ουρήθρας, που για το λόγο αυτό λέγεται προστατική ουρήθρα. Ο προστάτης αποτελείται από πάρα πολλούς αδενικούς σχηματισμούς, που εκβάλλουν με μικροσκοπικούς σωληνίσκους σε όλη την επιφάνεια της προστατικής ουρήθρας. Το υγρό που εκκρίνουν οι αδένες του προστάτου αποτελεί περίπου το 15% του όγκου του σπέρματος. Το προστατικό αυτό υγρό, εκτός από τον όγκο που προσφέρει στο σπέρμα, περιέχει και διάφορες απαραίτητες ουσίες και ένζυμα, από τα οποία σημαντικότερο είναι εκείνο που προκαλεί τη ρευστοποίηση του σπέρματος γύρω στα 20–30 λεπτά μετά την εκσπερμάτιση και πήξη του. Επομένως, αδυναμία ρευστοποίησης του σπέρματος σημαίνει βλάβη του προστάτου. Μετά τα πενήντα χρόνια, συχνά υπερτρέφεται και δημιουργεί δυσκολία στην ούρηση.

Αδένες του Cowper

Οι αδένες του Cowper έχουν μέγεθος μπιζελιού και βρίσκονται δίπλα από τη μεμβρανώδη μοίρα της ουρήθρας, ανάμεσα στους μυς του ουρογεννητικού διαφράγματος. Εκβάλλουν μέσα στη βολβική, όπως λέγεται, μοίρα της ουρήθρας και εκκρίνουν ένα διαυγές, κολλώδες υγρό, σαν το σάλιο, που εκκρίνεται κατά τη διάρκεια των ερωτικών περιπτύξεων, πριν από την εκσπερμάτιση και που σκοπό έχει να προλειάνει το δρόμο για τα σπερματοζωάρια που θα ακολουθήσουν.

Η εκσπερμάτωση, που συνοδεύει την κορύφωση της ερωτικής πράξης και τον οργασμό, είναι το αποτέλεσμα μια διαδοχικής σειράς ενεργειών. Καταρχήν γίνεται σύσπαση της επιδιδυμίδας και του σπερματικού πόρου και τα ώριμα σπερματοζωάρια, που είναι αποθηκευμένα στην ουρά της επιδιδυμίδας, προωθούνται προς τη σπερματοδόχο λήκυθο και από εκεί προς τον εκσπερματιστικό πόρο και την προστατική ουρήθρα. Παράλληλα συσπώνται και οι σπερματοδόχοι κύστεις και αδειάζουν όλο το περιεχόμενό τους, επίσης, μέσα στην προστατική ουρήθρα. Ταυτόχρονα γίνεται σύσπαση και του προστάτου που αφενός μεν αδειάζει και αυτός το υγρό των αδένων του μέσα στην προστατική ουρήθρα, αφετέρου προωθεί ολόκληρο το περιεχόμενο της προστατικής ουρήθρας προς τα έξω. Για να γίνει αυτό γίνεται σύσπαση και σύγκλιση του αυχένα της κύστης (έσω σφιγκτήρα), ώστε να αποφευχθεί η διαφυγή του σπέρματος προς την ουροδόχο κύστη, ενώ χαλαρώνει ο έξω σφικτήρας τηςουρήθρας για να επιτρέψει την έξοδο του σπέρματος προς τα έξω. Η εξώθηση του σπέρματος και η εκτόξευση του προς τα έξω υποβοηθείται και από τις ρυθμικές συσπάσεις του βολβοσυραγγώδους μυός της ουρήθρας και των άλλων μυών του περινέου, που συνοδεύουν την εκσπερμάτωση.

Αν ο αυχένας της ουροδόχου κύστης (έσω σφικτήρας) δεν είναι σε θέση να κλείσει στεγανά, όπως συμβαίνει σε νευρογενείς βλάβες ή ύστερα από χειρουργικές επεμβάσεις, τότε το σπέρμα αντί να βγαίνει προς τα έξω θα πηγαίνει προς την ουροδόχο κύστη (παλίνδρομη εκσπερμάτωση). Μετά την εκσπερμάτωση, όπως είπαμε, το σπέρμα πήγνυται και σε 20΄-30΄ρευσοποιείται σταδιακά πάλι. Τούτο έχει σαν σκοπό με την μεν πήξη να προσκολλάται το σπέρμα επάνω και γύρω από τον τράχηλο της μήτρας, με τη δε ρευστοποίηση που σύντομα ακολουθεί, να απελευθερώνονται σταδιακά τα σπερματοζωάρια και να παίρνουν το δρόμο προς την αναζήτηση του ωαρίου .

Η δομή του σπέρματος

Το σπερματοζωάριο δεν διακρίνεται με γυμνό μάτι. Μοιάζει με γυρίνο βατράχου, έχει κεφάλι, λαιμό και ουρά και το μήκος του είναι περίπου 0,05 χιλ io στά. Το κεφάλι του αποτελείται από έναν πυρήνα με D ΝΑ. Κάθε σπερματοζωάριο έχει τη δική του γενετική ταυτότητα. Το κεφάλι προστατεύεται από ένα μεγαλούτσικο "καπέλο", το ακρόσωμο, που περιέχει ένζυμα. Αυτά κατά τη γονιμοποίηση βοηθούν το σπερματοζωάριο να διαπεράσει τη μεμβράνη του ωαρίου. Το "καπέλο" αποβάλλεται με τη διείσδυση, πιθανότατα από κάποιες ουσίες που παράγει το ωάριο. Το σπερματοζωάριο αντιπροσωπεύει τη γενετική συμμετοχή του πατέρα στη δημιουργία του εμβρύου. Ο πυρήνας του περιέχει 23 χρωμοσώματα. Όταν το σπερματοζωάριο συνενώνεται με το ωάριο, το κύτταρο που σχηματίζεται αποτελείται από 46 χρωμοσώματα, 23 από τον πατέρα και 23 από τη μητέρα. Ένας κοντός λαιμός ενώνει το κεφάλι με την ουρά και χάρη στις κινήσεις της το σπερματοζωάριο ταξιδεύει με μεγάλη ταχύτητα, για να συναντήσει το ωάριο στη σάλπιγγα. Η ανάπτυξη του ολοκληρώνεται μέσα σε 64 ημέρες και χρειάζεται θερμοκρασία 1,5 με 2,59° C μικρότερη από εκείνη της κοιλιακής κοιλότητας. Και η παραμικρή άνοδος της θερμοκρασίας στους όρχεις έχει ως αποτέλεσμα την παροδική μείωση της παραγωγής των σπερματοζωαρίων.